«دیمکتب» دنیایی دیجیتالی برای یادگیری

بهترین روش مقاله نویسی (بخش دوم): «ماهیت مقاله علمی-پژوهشی»، «انواع گزارشات علمی» و «تعریف پژوهش»

بهترین روش مقاله نویسی (بخش دوم): «ماهیت مقاله علمی-پژوهشی»، «انواع گزارشات علمی» و «تعریف پژوهش»

در مقاله «بهترین روش مقاله نویسی (بخش اول)» با «ساختار یک مقاله علمی» و «انواع مقاله علمی» آشنا شدیم. از شما محقق عزیز دعوت می شود در ادامه با بخش دوم این مقاله که توسط «دیمکتب» تهیه شده و شامل بخش های زیر می باشد همراه باشید:

  • ماهیت مقاله علمی-پژوهشی
  • انواع گزارشات علمی
  • تعریف کلاسیک مفهوم پژوهش

3- مقاله علمي-پژوهشي چيست؟

طبق تعريف ارائه شده توسط کميسيون نشريات وزارت علوم، تحقيقات و فناوري هر توليدي که به دنبال جستجوي حقايق و براي کشف بخشي از معارف و نشر آن در ميان مردم و به قصد حل مشکلي يا بيان انديشه اي در موضوعي از موضوع هاي علمي ، از طريق مطالعه اي نظام مند ، براي يافتن روابط اجتماعي ميان پديده هاي طبيعي به دست آيد و از دو خصلت اصالت و ابداع برخوردار باشد و نتايج آن ها به کاربردها، روش هاي و مفاهيم و مشاهدات جديد در زمينه علمي با هدف پيشبرد مرزهاي علم و فن آوري منجر گردد علمي – پژوهشي (Scientific) قلمداد مي شود.

مقاله علمي معمولاً در نتيجه پژوهش منطقي، ژرف و متمرکز نظري، عملي يا مختلط، به کوشش يک يا چند نفر در يک موضوع تازه و با رويکردي جديد با جهت دستيابي به نتايجي تازه، تهيه و منتشر مي گردد. چنين مقاله اي در واقع گزارشي است که محقق از يافته هاي علمي و نتايج اقدامات پژوهشي خود براي استفاده ساير پژوهشگران، متخصصان و علاقه مندان به دست مي دهد.

تهيه گزارش از نتايج مطالعات و پژوهش هاي انجام شده، يکي از مهم ترين مراحل پژوهشگري به شمار مي رود؛ زيرا اگر پژوهشگر نتواند دستاوردهاي علمي خود را در اختيار ساير محققان قرار دهد، پژوهش او هر اندازه هم که مهم باشد، به پيشرفت علم کمکي نخواهد کرد. از امتيازهاي مهم يک مقاله مي توان به مختصر ومفيد بودن، بِروز بودن و جامع بودن آن اشاره کرد؛ زيرا محقق مي تواند حاصل چندين ساله پژوهش خود در يک رساله، پايان نامه، پژوهش، يا حتي يک کتاب را به اختصار در يک مقاله علمي بيان کند تا پژوهشگران ديگر بتوانند با مطالعه آن مقاله از کليات آن آگاهي يابند و در صورت نياز بيشتر، به اصل آن تحقيقات مراجعه کنند.

يکي از مهم ترين ابعاد مقاله علمي، محتواي علمي و ارزشمنديِ کيفي آن است. مقاله بايد يافته هاي مهمي را در دانش بشر گزارش نمايد و داراي پيامي آشکار باشد؛ بنابراين پيش از تهيه مقاله، محقق بايد از خود بپرسد که آيا مطالب او آن قدر مهم است که انتشار آن قابل توجيه باشد. آيا ديگران از آن بهره خواهند برد؟ و آيا نتايج پژوهش او، کار آنها را تحت تأثير قرار خواهد داد؟

در اينجا به چندين اصل مهم از اصول و معيارهاي محتوايي پژوهش علمي اشاره مي گردد که توجه به آنها قبل از تهيه مقاله به ارتقاي کيفيت آن کمک مي نمايد.

الف) فرايند «تفکر»:

تفکر، تلاش براي معلوم کردن مجهول با استفاده از علوم موجود است. بنابراين اساسي ترين محور محتوايي يک پژوهش علمي، آن است که مجهولي را روشن نمايد. بر اين اساس، هر پژوهش علمي در پي پاسخ دادن به پرسش هايي است که تاکنون براي مخاطبان کشف نشده است. از اين رو پژوهش علمي هميشه با طرح يک يا چند سئوال آغاز مي شود که محقق در صدد پاسخگويي به آنهاست.

ب) منطقي بودن:

منطق که راه درست انديشيدن (تصور) و صحيح استدلال آوردن (تصديق) را مي آموزاند، (مطهري، 1372، ص 21) ابزار ضروري يک مقاله علمي است و محقق بايد شايستگي لازم را در استدلال آوردن، تحليل محتوا و نتيجه گيري داشته باشد. قواعد تعريف، طبقه بندي، استنباط هاي قياسي و استقرايي، روش هاي مختلف نمونه برداري و غيره همه از ويژگي هاي منطقي يک مقاله علمي است که محقق بايد به آنها توجه داشته باشد.

ج) انسجام و نظام دار بودن:

مرتبط بودن اجزاي مختلف مقاله با همديگر، همچنين متناسب بودن آنها با عنوان مقاله و ارتباط عناوين فرعي با همديگر، از جمله مواردي است که به تحقيق، يکپارچگي و انسجام مي بخشد. بر اين اساس، محقق بايد عناوين فرعي مقاله خود را با نظمي منطقي از يکديگر مجزا کرده، ارتباط بخش ها را مشخص نمايد.

د) تراکمي بودن:

از آنجا که هدف پژوهش پاسخ به سئوال هايي است که تا آن زمان دست کم از نظر محقق، پاسخي منطقي براي آن وجود نداشته است، هر پژوهش علمي بايد از يک سو به منظور کشف دانش جديد، و از سوي ديگر، براي تکميل دانش، صورت پذيرد. بنابراين هدف اصلي يک مقاله، کشف يا تکميل دانش بشري است، نه تکرار دوباره آن با عبارات مختلف.

ه) خلاقيت و نوآوري:

هر تحقيق علمي زماني مي تواند در ارتقاي سطح دانش، موفق و موثر باشد که از فکري بديع و خلّاق برخوردار باشد. مقالاتي که به جمع آوري صرف بسنده مي کنند، نمي توانند سهم عمده اي در پيشرفت دانش بشري داشته باشند.

و) توضيح مطلب در حدّ ضرورت:

از جمله مواردي که محقق در گزارش نويسي پژوهش خود (مقاله) بايد بدان توجه کند، پرهيز از حاشيه روي و زياده گوييِ افراطي است؛ همچنان که خلاصه گويي نبايد به حدّي باشد که به ابهام و ايهام منجر شود؛ بر اين اساس محقق بايد به حدّي مطالب را تبيين کند که مقصود وي براي خواننده، روشن شود.

4- گزارش علمي چيست؟

گزارش علمي (Scientific Report)، گزارشي است از يک فعاليت علمي-پژوهشي که به منظور انعکاس تجربيات، دستاوردها و دانش کسب شده در حين انجام آن فعاليت، تهيه مي شود. انواع گزارشات علمي عبارتند از:

  • گزارش نهايي يک طرح و يا پروژه تحقيقاتي
  • کتاب
  • گزارش نهايي پايان نامه
  • مقاله

لازم به ذکر است هر يک از موارد فوق به خودي خود يک گزارش علمي نبوده و آن چه که عنوان گزارش علمي را بر آن ها مي گذارد، داوري مي باشد.

5- پژوهش چيست؟

پژوهش يا تحقيق يک روند فعالانه، هوشيارانه و سامانمند براي کشف، تعبير و بازنگري پديده‌ها، رخدادها، رفتارها و فرضيه‌ها است. پژوهش همچنين براي استفاده از پديده‌هاي موجود براي دست يافتن به راهکارهاي عملي و فناوري‌ها به‌کار مي‌رود. به عبارت ديگر پ‍‍‍‍ژوهش عبارت است از تجزيه و تحليل و ثبت عيني و سيستماتيك مشاهدات كنترل شده كه ممكن است به پرورانيدن قوانين كلي، اصول و يا نظريه هايي بيانجامد و به پيش بيني و يا احتمالا كنترل نهايي رويدادها منتج شود. در برخي از متون نيز پژوهش را كاربرد روش علمي براي حل يك مسئله تعريف كرده اند.هدف از فرآيند پژوهش توليد دانش جديد مي باشد. اين فرآيند سه شکل اصلي به خود مي گيرد (اگر چه مرزهاي بين آن ها کاملا مشخص نيست):·

  • پژوهش اکتشافي که اين نوع پژوهش مسائل جديد را سازماندهي و شناسايي مي کند.
  • پژوهش بنيادي (پايه اي) که راه حل مسائل را توسعه مي دهد.
  • پژوهش تجربي (کاربردي) که شدني بودن يک راه حل را با استفاده از شواهد تجربي مي آزمايد.

مطالعه اکتشافي، مطالعه‌اي مقدماتي است که بنا بر نوع تحقيق عمدتا از طريق مطالعات کتابخانه اي، مشاهده و يا مصاحبه شکل مي‌گيرد. علت انجام مطالعات اکتشافي عبارتند از:

  • غني سازي پرسش هاي پژوهش: از طريق مطالعات اکتشافي اهداف مطالعه بهتر شناخته شده و حوزه معرفتي پيرامون موضوع مورد نظر گسترش داده مي شود. لازم به ذکر است که مطالعات اکتشافي به دنبال شناخت اجمالي و کلي از مساله، زواياي مختلف بحث و ديدگاه‌هاي مختلف در اين زمينه مي‌باشند.
  • مطالعه و پرس و جو از اهل فن به جهت شناخت منابع و متون اصلي پژوهش. به عبارت ديگر امکانات مورد نياز پژوهش و امکانات موجود پژوهش شناخته مي شود.

شایان ذکر است پژوهش پايه‌اي مي‌تواند زمينه «پژوهش کاربردي» را فراهم آورد، اما در مرحله اول به کاربرد آن در زندگي انسان‌ها توجه ندارد؛ در حالي که پژوهش‌هاي کاربردي داراي جنبه عملي بوده و مستقيما متوجه حل مشکلات جامعه و بشريت مي‌باشند.

مطالب آموزشی

1- سلسله مقالات و مباحث پیرامون آموزش مقاله نویسی:

بهترین روش مقاله نویسی (بخش اول): «ساختار یک مقاله علمی» و «انواع مقاله علمی»

بهترین روش مقاله نویسی (بخش دوم): «ماهیت مقاله علمی-پژوهشی»، «انواع گزارشات علمی» و «تعریف پژوهش»

بهترین روش مقاله نویسی (بخش سوم): «ساختار تفصیلی یک مقاله علمی» و «نحوه ارجاع دهی منابع در متن»

بهترین روش مقاله نویسی (بخش چهارم): «سيستم هاي ارزيابي آثار علمي»

بهترین روش مقاله نویسی (بخش پنجم): «شاخص هاي ارزيابي آثار علمي»

بهترین روش مقاله نویسی (بخش ششم): «چند نکته اساسي در تهيه يک مقاله علمي» و «نرم افزارهاي پرکاربرد در نگارش مقاله علمي»

بهترین روش مقاله نویسی (بخش هفتم): «انواع مجامع علمی»

بهترین روش مقاله نویسی (بخش هشتم): «معرفي برخي از مهمترين بانک هاي اطلاعاتي»

2- آشنایی با ابزارهای پیشرفته تحقیق و پژوهش (Research Tools)

آشنایی با گوگل پژوهشگر(Scholar Google) و ترفندهای پیشرفته جستجو در آن

3- اعتبارسنجی مدل های تحقیق در عملیات

اعتبارسنجی مدل های تحقیق در عملیات (بخش اول): تاریخچه

اعتبارسنجی مدل های تحقیق در عملیات (بخش دوم): مقدمه ای بر تصدیق، اعتبارسنجی و تست

4- سلسله مقالات و مباحث پیرامون مسئله طراحی مسیر گردشگر

مروري بر مسئله طراحي مسير گردشگر (بخش اول): آشنایی با مسئله

5- سلسله مقالات و مباحث پیرامون مسئله مکان یابی رقابتی

مکانیابی تسهیلات رقابتی (Competitive Facility Location) (بخش اول): چیستی مسئله