«دیمکتب» دنیایی دیجیتالی برای یادگیری

بهترین روش مقاله نویسی (بخش اول): «ساختار یک مقاله علمی» و «انواع مقاله علمی»

بهترین روش مقاله نویسی (بخش اول): «ساختار یک مقاله علمی» و «انواع مقاله علمی»

تهيه گزارش از نتايج مطالعات و پژوهش ‏هاي انجام شده، يکي از مهم‏ترين مراحل يک کار تحقيقاتي به شمار مي‏ رود؛ چرا که اگر پژوهشگر نتواند دستاوردهاي علمي خود را در اختيار ساير محققان قرار دهد، پژوهش او هر اندازه هم که مهم باشد، به پيشرفت علم کمکي نخواهد کرد. اين نتيجه از اين واقعيت منشعب مي‏ شود که رشد و گسترش هر شاخه از علم، از طريق ارائه و به هم پيوستن دانش کسب شده توسط انديشمندان آن حوزه علمي تحقق مي‏يابد. يکي از انواع گزارش ‏هاي علمي، مقاله (بویژه مقاله علمي-پژوهشي) است که در نتيجه پژوهشی منطقي، ژرف و متمرکز نظري، عملي يا مختلط، به کوشش يک يا چند نفر در يک موضوع تازه و با رويکردي جديد با جهت دستيابي به نتايجي تازه، تهيه و منتشر مي‏ گردد. از امتيازهاي مهم يک مقاله مي ‏توان به مختصر و مفيد بودن، به روز بودن و جامع بودن آن اشاره کرد؛ زيرا محقق مي‏ تواند حاصل چندين سالۀ پژوهش خود در يک رساله، پايان ‏نامه، پژوهش، يا حتي يک کتاب را به اختصار در يک مقاله علمي بيان کند تا پژوهشگران ديگر بتوانند با مطالعه آن مقاله از کليات آن آگاهي يابند و در صورت نياز بيشتر، به اصل آن تحقيقات مراجعه نمايند. از این رو است که «مقاله نویسی» در دنیای کنونی از اهمیت بسیار بالایی در بین محافل علمی و حتی اجرایی برخوردار بوده و این روند یک روند رو به رشد خواهد بود. از این رو در «دیمکتب» بر آن شدیم تا با تدوین مقالاتی در این زمینه مخاطبان محترم را با اصول «مقاله نویسی» و ابزارهای متعدد مرتبط با آن بیش از پیش آشنا سازیم. در ادامه با بخش اول از این مطلب کاربردی همراه باشید.

1- ساختار مقاله علمي

نوشتن مقاله مستلزم داشتن طرحي مدون است. در گزارش يک تحقيق نه تنها بايد ارزش هاي محتوايي را مراعات کرد، بلکه بايد از ساختار روشمندي نيز پيروي کرد. امروزه تحقيقات فراواني انجام مي شود، اما تنها بخش کوچکي از آنها در مقالات منتشر مي گردد. يکي از دلايل آن، عدم مهارت محقق در تهيه و تدوين ساختاري مقاله علمي است. مقاله تحقيقي به طور کلي مي‌تواند در برگيرنده ساختاري مشابه ساختار زير باشد:

1-1- عنوان مقاله

عنوان، مفهوم اصلي مقاله را نشان مي دهد و بايد به طور خلاصه، مضمون اصلي پژوهش را نشان دهد. عنوان مقاله بايد جذاب باشد، يعني به گونه اي انتخاب شود که نظر خوانندگان را که معمولاً ابتدا فهرست عناوين مندرج در يک مجله علمي را مي خوانند به خود جلب نمايد. همچنين عنوان بايد کوتاه و گويا و تنها بيانگر متغيرهاي اصلي پژوهش باشد. تعداد کلمات در عنوان را حداکثر دوازده واژه بيان کرده اند.

1-2- نام مؤلف يا مؤلفان و سازمان وابسته

بعد از عنوان پژوهش، نام مؤلف يا مؤلفان ذکر مي شود و در سطر زير آن، نام دانشگاه يا مؤسسه که هر يک از مؤلفان در آن مشغول به کارند، مي آيد. ترتيب قرار گرفتن نام مؤلفان به دنبال يکديگر، معمولاً متناسب با ميزان مشارکت آنان در انجام پژوهش است؛ اما اگر ميزان مشارکت همه افراد در اجراي پژوهش يکسان باشد، اسامي آنان به ترتيب حروف الفبا در دنبال هم قرار مي گيرد.

1-3- چکيده

چکيده، خلاصه جامعي از محتواي يک گزارش پژوهشي است که همه مراحل و اجراي اصلي پژوهش را در خود دارد. هدف ها، پرسش ها، روش ها، يافته ها و نتايج پژوهش، به اختصار، در چکيده آورده مي شود. در متنِ چکيده بايد از ذکر هرگونه توضيح اضافي خودداري شود. مطالب چکيده بايد فقط به صورت گزارش (بدون ارزشيابي و نقد) از زبان خود پژوهشگر (نه نقل قول) به صورت فعل ماضي تهيه شود.

چکيده در حقيقت بخشي کامل، جامع و مستقل از اصل گزارش در نظر گرفته مي شود و نبايد پيش از انجام گزارش، پژوهش تهيه شود. طول چکيده براي مقاله، بستگي به روش هاي خاص هر مجله دارد و معمولاً بين صد تا 150کلمه پيشنهاد شده است. چكيده‌ بايد حاوي‌ بخشهاي زير باشد:

  • حقايق‌ واصول‌ بكار برده‌ شده‌
  • روش ها
  • نتايج‌ اصلي‌
  • اهميت‌ نتايج‌ و تعبير و تفسير آنها

1-4- واژگان کليدي

معمولاً در انتهاي چکيده، واژگان کليدي پژوهش را بيان مي کنند تا به خواننده کمک کنند، پس از خواندن چکيده و آشنايي اجمالي با روند تحقيق، بفهمد چه مفاهيم و موضوعاتي در اين مقاله مورد توجه قرار گرفته است. معمولاً با توجه به حجم و محتواي مقاله، پنج تا هفت واژه کليدي در هر مقاله بيان مي شود.

1-5- مقدمه

هر مقاله علمي با يک مقدمه شروع مي شود که به طور مختصر به بيان کليات تحقيق و بررسي مختصري از پيشينه آن مي پردازد؛ بنابراين در مقدمه مقاله مسئله تحقيق و ضرورت انجام آن و اهداف آن از نظر بنيادي و کاربردي به صورت مختصر بيان مي گردد و سپس به بررسي سوابق پژوهشي که به طور مستقيم به موضوع تحقيق مرتبط است، پرداخته مي شود. گاهي اوقات بررسي سوابق پژوهشي در بخش جداگانه با نام ادبيات موضوع مطرح مي شود. مقدمه بايد يک منطق اساسي را در تحقيق بيان کند و به خواننده نشان دهد که چرا اين تحقيق ادامه منطقي گزارش هاي پيشين است. در اين بخش پس از نتيجه گيري از پژوهش هاي بررسي شده، محقق بايد پرسش هاي پژوهش خود را به صورت استفهامي بيان کرده و به تعريف متغيرهاي تحقيق به صورت عملياتي بپردازد.

1-6- بدنه اصلي مقاله

بدنه مقاله متشکل از يک يا چند بخش و در برگيرنده اصل تحقيق و مطالعه نظير روش، متدولوژي، فرضيات، مدل رياضي و ... مي باشد. در اين قسمت از مقاله چگونگي و روش انجام پژوهش توضيح داده مي شود. همچنين نمونه هاي مورد بررسي، چگونگي نمونه گيري، جامعه هدف، مراحل اجرائي پژوهش و نحوه تجزيه و تحليل داده ها ذکر مي شود. در اين قسمت در مورد تغيير بيشتر بحث شده و روش اندازه گيري و ميزان دقت و چگونگي کنترل آنها بيان مي شود؛ بنابراين مؤلف بايد همه مراحل اجرا، از جمله آزمودني ها، ابزارهاي پژوهش، طرح پژوهش، روش اجرا و روش تحليل داده ها را بيان کند.

1-7- نتايج

در اين قسمت نتايج بدست آمده از پژوهش ذکر مي شود. نتايجي کليدي مطالعه بايد با کلمات روان و دقيق و بدون بزرگ نمايي ذکر شود. از روشهاي مختلفي براي ارائه نتايج استفاده مي شود. استفاده از اعداد، جداول و نمودارها کمک ارزنده اي به ارائه مطلب بطور ساده تر مي نمايد اما لازم است داده هاي جداول و نمودارها به طور کامل تشريح شده و مورد تجزيه و تحليل قرار گيرند. در مواردي که از روش ها و آزمون هاي آماري براي بررسي نتايج و تحليل داده ها استفاده شده باشد، بايد نوع آن نيز ذکر شود.

1-8- جمع بندي و نتيجه گيري

در اين بخش، تمام اجزاي گزارش تحقيق به هم ربط داده مي شوند و محقق با ترکيب و پيوند بخش هاي مختلف، خواننده را به سوي يک نتيجه گيري کلي هدايت مي کند. بنابراين لازم است شباهت ها و تفاوت هاي نتايج اين پژوهش با پژوهش هاي قبلي روشن گردد و نيز معلوم شود که يافته هاي پژوهش، به روشن شدن مسئله مورد بررسي و زمينه دانش آن چه کمکي کرده است.

بنابراين توصيه مي شود در اين قسمت، ضمن توضيح کوتاهي درباره مسئله پژوهش و بيان نتايج تحقيق، به تفسير نتايج پرداخت. براي اين کار بايد اين نتايج را با يافته هاي نتايج پيشين مقايسه کرد. آن گاه توضيح داد که پژوهش حاضر، به گسترش دانش زمينه مورد نظر چه کمکي کرده است، و در ضمن آن، کاربرد احتمالي آن را مشخص کرد و نقاط ضعف پژوهش را همراه با پيشنهادهايي براي پژوهشگراني که در آينده مي خواهند در اين زمينه پژوهش، کار کنند، بيان کرد.

1-9- تقدير و تشکر

در اين قسمت مي توان اشخاص يا مؤسساتي که در به ثمر رسيدن و يا انجام بهتر تحقيق مؤثر بوده اند، سپاسگذاري و تقدير کرد.

1-10- فهرست منابع

در پايان لازم است کليه منابعي که در تحقيق مورد استفاده قرار گرفته‌ اند، به شيوه اي مطلوب ذکر شوند. شيوه نگارش منابع در نشريات مختلف متفاوت است و بهتر است از راهنمايي اين نشريات و شرايط نگارش مقالات کمک بگيريم.

1-11- پيوست ها

در اين قسمت، در صورت لزوم مطالب ضروري براي فهم و پشتيباني از مطالب اصلي مقاله ارائه مي شود.

2- انواع مقاله علمي

با جستجويي اندک متوجه خواهيم شد که دسته بندي هاي متعددي را مي توان براي مقاله ارائه نمود، در ادامه دسته بندي مقالات از لحاظ 1) طول نوشته، 2) نوع داده ها و چگونگي تدوين و 3) محتوا ارائه مي گردد.

2-1- از لحاظ طول نوشته

در مورد طول نوشته نخستين پرسشي که به ذهن مي رسد اين است که آيا مطالب گرد آمده براي تدوين مقاله اي طولاني همراه با بحث و جزئيات، مناسب است يا تنها مي توان گزارش کوتاهي از نتايج به دست آمده فراهم کرد. از سوي ديگر، با توجه به ويژگي ها و اهداف مجله مورد نظر آيا شرايط به گونه اي است که مي بايست گزارش کامل بررسي را براي آن فرستاد، يا بايد مقاله اي از آن استخراج کرد، يا در حد يادداشت ارتباطي(Communication Note) کفايت مي کند. شرايط رشته موضوعي نويسنده نيز در اين امر دخيل است.

2-2- از لحاظ نوع داده ها و چگونگي تدوين

گروه بندي ديگري که مبتني بر وضع داده‌هاي بررسي است مقاله هاي مجلات را به انواع: 1) مقاله تحقيقي، 2) مقاله تحليلي، 3) مقاله گردآوري و 4) مقاله مروري تقسيم کرد.

2-2-1- مقاله تحقيقي

به مقاله اي گفته مي شود که برخاسته از پژوهش نويني باشد که محقق خود انجام داده و متکي بر يافته هاي ديگران نيست.

2-2-2- مقاله تحليلي (نظري)

مقاله اي است که مولف با استفاده از منابع تحقيقي پيشين نظريه خاصي را در حوزه کار خود مطرح مي کند. در چنين مقاله اي، معمولاً مولف نظريه اي نوين عرضه مي کند ممکن است نويسنده با نگرشي انتقادي به بحث درباره نظريه هاي پيشين بپردازد در اين صورت، مولف نظريه هاي موجود را مورد تحليل قرار مي دهد و با استدلال و بهره گيري از شواهد، برتري نظريه اي بر نظريه‌هاي ديگر نشان مي دهد.

2-2-3- مقاله گردآوري

در اين نوع مقاله صرفاً گردآوري و انعکاس نقطه نظرهاي مختلف مندرج در نوشته هاي مرتبط با موضوعي خاص ميپردازد و در واقع کار جديدي را عرضه نمي کند. چنين نوشته اي را نمي توان در واقع يکي از انواع مستقل مقاله علمي به حساب آورد.

2-2-4- مقاله مروري

اين نوع مقاله به تحليل کلان و ارزيابي انتقادي نوشته هايي مي پردازد که قبلاً منتشر شده است. مولف از طريق مقوله بندي، يکپارچه سازي و ارزشيابي متون منتشر شده پيشين سير پيشرفت پژوهش‌هاي جاري را در جهت روشن کردن مسئله اي مشخص دنبال مي کند.نوع ديگري از مقالات، مقالات دايرةالمعارفي مي باشند. اين گونه مقالات با مقالات مجلات علمي تفاوت ماهوي دارند، مقاله علمي ممکن است گزارشي باشد از تحقيقي که اصالتاً به صورت ميداني يا آزمايشگاهي انجام شده و حاصل آن در قالب مقاله اي تحقيقي براي سنجش و نقادي اهل فن در مجله درج گرديده است. در صورتي که مقالات دايرةالمعارفي مبتني بر اسناد و مدارک و منابعي است که پيشاپيش موجود بوده و مورد جست و جو و بازاريابي قرار گرفته است. به همين دليل مستند بودن در مقاله دايرةالمعارفي اصيل ترين رکن بشمار مي‌رود. (برای مشاهده نمونه ای از مقاله مروری کلیک نمایید)

2-3- از لحاظ محتوا

از ديدگاه محتوا، مي توان مقالات علمي را به سه دسته مقالات علمي-پژوهشي، مقالات علمي-مروري و مقالات علمي—ترويجي تقسيم کرد. در ادامه به توضيحي مختصر راجع به هريک از آنها مي پردازيم.

2-3-1- مقاله علمي ـ پژوهشي

هر توليدي كه به دنبال جستجوي حقايق و براي كشف بخشي از معارف و نشر آن در ميان مردم و به قصد حل مشكلي يا بيان انديشه‌اي در موضوعي از موضوع‌هاي علمي، از طريق مطالعه‌اي نظام‌مند، براي يافتن روابط اجتماعي ميان پديده‌هاي طبيعي به دست آيد و از دو خصلت اصالت و ابداع برخوردار باشد و نتايج آنها به كاربردها، روشها و مفاهيم و مشاهدات جديد در زمينه علمي با هدف پيشبرد مرزهاي علمي و فن‌آوري منجر گردد، علمي ـ پژوهشي قلمداد مي‌شود. مخاطبين اصلي اينگونه مقالات پژوهشي، اساتيد دانشگاهها، دانشجويان دوره‌هاي دكتري و كارشناسي ارشد، پژوهشگران شاغل در مراكز علمي، تحقيقاتي و توليدي هستند.

2-3-2- مقاله علمي ـ مروري

مقاله‌اي است كه به يك زمينه تخصصي يا به يك مسئله كاملاً تخصصي در سطح جهان مي‌پردازد. نويسنده چنين مقاله‌اي بايد خودش در آن زمينه يا آن مسئله متخصص باشد و تحقيقاتي درآن زمينه منتشر كرده باشد. نويسنده مقاله علمي ـ مروري معمولاً ازمتخصصان ارشد بين‌المللي است. (برای مشاهده نمونه ای از مقاله علمی مروری کلیک نمایید)

2-3-3- مقاله علمي ـ ترويجي

به مقالاتي گفته مي‌شود كه به ترويج يكي از رشته‌هاي علوم مي‌پردازد و سطح آگاهي ها و دانش خواننده را ارتقاء مي‌بخشند و او را با مفاهيم جديد علمي آشنا مي‌سازد. اصولاً مقالات ترويجي فقط براي اشاعه دانش بشري و عالمانه كردن آن و جهان پيراموني آن است و هدف ديگري ندارد. معمولاً نويسنده اين گونه مقالات علاوه بر تخصص بالا در رشته خود بايد توانايي بيان مطالب را به زبان غيرفني داشته باشد. اين نوع مقالات دستاوردهاي علمي ـ فني و حرفه‌اي آموزنده و جالب را به زباني كمتر فني براي افراد داراي تحصيلات دانشگاهي، دانش‌آموزان سالهاي بالاي دبيرستانها، صنعتگران، مخترعين، مبتكرين و افراد غير متخصص در آن رشته، ارائه مي‌دهند.

مطالب آموزشی

1- سلسله مقالات و مباحث پیرامون آموزش مقاله نویسی:

بهترین روش مقاله نویسی (بخش اول): «ساختار یک مقاله علمی» و «انواع مقاله علمی»

بهترین روش مقاله نویسی (بخش دوم): «ماهیت مقاله علمی-پژوهشی»، «انواع گزارشات علمی» و «تعریف پژوهش»

بهترین روش مقاله نویسی (بخش سوم): «ساختار تفصیلی یک مقاله علمی» و «نحوه ارجاع دهی منابع در متن»

بهترین روش مقاله نویسی (بخش چهارم): «سيستم هاي ارزيابي آثار علمي»

بهترین روش مقاله نویسی (بخش پنجم): «شاخص هاي ارزيابي آثار علمي»

بهترین روش مقاله نویسی (بخش ششم): «چند نکته اساسي در تهيه يک مقاله علمي» و «نرم افزارهاي پرکاربرد در نگارش مقاله علمي»

بهترین روش مقاله نویسی (بخش هفتم): «انواع مجامع علمی»

بهترین روش مقاله نویسی (بخش هشتم): «معرفي برخي از مهمترين بانک هاي اطلاعاتي»

2- آشنایی با ابزارهای پیشرفته تحقیق و پژوهش (Research Tools)

آشنایی با گوگل پژوهشگر(Scholar Google) و ترفندهای پیشرفته جستجو در آن

3- اعتبارسنجی مدل های تحقیق در عملیات

اعتبارسنجی مدل های تحقیق در عملیات (بخش اول): تاریخچه

اعتبارسنجی مدل های تحقیق در عملیات (بخش دوم): مقدمه ای بر تصدیق، اعتبارسنجی و تست

4- سلسله مقالات و مباحث پیرامون مسئله طراحی مسیر گردشگر

مروري بر مسئله طراحي مسير گردشگر (بخش اول): آشنایی با مسئله

5- سلسله مقالات و مباحث پیرامون مسئله مکان یابی رقابتی

مکانیابی تسهیلات رقابتی (Competitive Facility Location) (بخش اول): چیستی مسئله